Metin sürümü
Psikotrop İlaçlar ve İntihar Riski: Klozapin ve Lityumun Ötesinde
Sık tekrarlanan bir klinik ilke, intihar riskini azalttığı kanıtlanmış yalnızca iki ilaç olduğunu söyler: klozapin ve lityum. “Kanıtlanmış” ifadesiyle kastedilen, her ikisinin de kanıtın altın standardı olan randomize klinik çalışmalarla, hatta daha da ötesinde randomize klinik çalışmaların meta-analizleriyle desteklenmiş olmasıdır. eClinicalMedicine’de yayımlanan yeni bir çalışma, randomize çalışmaların bile kendi sınırlılıkları olduğunu öne sürüyor; bunlardan biri de her çalışmanın dışlama kriterlerine sahip olmasıdır.
İntihar riskini azaltmaya yönelik etkililiğin değerlendirilmesi bağlamında, intihar riski yüksek olan deneklerin yaygın olarak dışlanması sorunludur. Yazarlar, gözlemsel çalışmaların, intihar davranışı riskinin tüm yelpazesindeki hastaları içererek bu sorunu ele alabileceğini öne sürmektedir.
PDF ve diğer dosyaları indirin
Gözlemsel Çalışmaların Bir Meta-Analizi
Yazarlar, psikiyatrik ilaçların intihar girişimleri (kendine zarar verme dahil) ve intihar ölümleri üzerindeki etkisini inceleyen prospektif ve retrospektif kohort çalışmaları, vaka-kontrol çalışmaları ve çapraz geçişli (crossover) çalışmalar için yapılandırılmış bir arama gerçekleştirdi. Her çalışmanın tanısal sınıflandırmalar içermesi gerekiyordu. Yalnızca çocuklar gibi tek bir yaş grubunda veya yatan hastalar gibi seçilmiş popülasyonlarda yürütülen çalışmalar dışlandı.
Her ilaç veya ilaç sınıfı için en az iki çalışma bulunmayan tanılar da dışlandı. Her tanı için, her ilaç veya sınıfın varlığına karşı yokluğunda intihar girişimleri ve ölümlerinin odds oranını (OR) hesaplamak amacıyla rastgele etkiler meta-analizi yapıldı. Toplamda, 6,5 milyon kişide ilaç ile ilaçsız durumun karşılaştırıldığı 406 karşılaştırmayı içeren 48 çalışma dahil edildi.
Şizofrenide Atipikler Koruyucu, Tipikler Zararlı
En büyük örneklem, 11 ülkeden 19 çalışmayı kapsayan şizofreni spektrumu bozukluklarına aitti. Klozapin, 0,4 OR değeriyle en düşük intihar mortalite riskiyle ilişkilendirildi. Bu risk azalması, klozapin ile yapılan klinik çalışmalarda görülen klinik açıdan anlamlı intihar girişimi azalmasıyla örtüşmektedir.
Risperidon ve olanzapin her ikisi de her iki sonuç ölçütünde anlamlı derecede azalmış riskle ilişkilendirildi:
- Risperidon: intihar girişimleri için OR 0,61 ve intihar mortalitesi için OR 0,55
- Olanzapin: intihar girişimleri için OR 0,76 ve intihar mortalitesi için OR 0,53
İlginç bir şekilde, bir sınıf olarak birlikte ele alındığında, atipik antipsikotik ilaçlar 0,65 OR değeri verdi; bu, muhtemelen daha geniş güven aralıklarına sahip aripiprazol ve ketiapinin eklenmesi nedeniyle istatistiksel olarak anlamlı değildi. Buna karşılık, tipik antipsikotik ilaçlar, anlamlı bir OR değeri olan 2,16 ile mortalite riskini artırdı. Atipik antipsikotik ilaçlardaki 5-HT2A blokajının eklenmesinin, intihar riski üzerindeki olumlu etkilerinde belirleyici faktör olduğu ileri sürülebilir; ya da bu fark, klinisyenleri daha şiddetli hastalığı olan hastalara tipik antipsikotik ilaç reçete etmeye yönlendiren kontrol altına alınmamış bir karıştırıcı faktörden kaynaklanıyor olabilir.
PDF ve diğer dosyaları indirin
Bipolar Bozuklukta Lityum Koruyucu
Dokuz farklı ülkeden on yedi çalışma, bipolar bozukluğu olan denekleri kapsıyordu. Lityum, 0,38 OR değeriyle intihar mortalite riskinde anlamlı bir azalmayla ilişkilendirildi; belirtilmemiş duygudurum dengeleyicileri de riski anlamlı şekilde, 0,68 değerinde azalttı.
İntihar girişimleri açısından, yazarlar bipolar bozuklukla ilgili çalışmaları çalışma tasarımına göre, bireyler arası (between-individual) veya birey içi (within-individual) olarak tabakalandırdı.
- Bireyler arası tasarımlar, bir ilacı kullanan gruplardaki riski, kullanmayan gruplardaki riskle karşılaştırır.
- Birey içi tasarımlar, bir bireyin ilacı kullandığı dönemdeki riski kullanmadığı dönemdeki riskle karşılaştırır; bu da her deneğin kendi kontrolü olarak işlev görmesini sağlayarak birçok karıştırıcı faktörü ortadan kaldırır.
Dikkat çekici olarak, bireyler arası tasarım kullanan beş çalışmada intihar girişimlerinin OR değeri 0,86 idi ve bu anlamlı değildi. Ancak, deneklerin kendi kontrolleri olarak hizmet ettiği birey içi tasarım kullanan altı çalışmada, OR değeri 0,6 ile anlamlıydı. Lityuma ilişkin bu gözlemsel bulgular, lityumun intihara karşı koruyucu etkisini gösteren klinik çalışmalarla örtüşmektedir.
Depresyonda SSRI’lar Koruyucu, Antipsikotikler Riski Artırdı
Altı ülkeden on dört çalışma, depresyonu olan denekleri kapsıyordu. SSRI’lar, iki çalışmaya dayanarak, intihar mortalitesi için anlamlı bir koruyucu OR değeri olan 0,61 ile ilişkilendirildi.
Depresyonda antidepresanların ve şizofrenide antipsikotiklerin aksine, depresyonda antipsikotik ilaç kullanımı, bireyler arası tasarıma sahip üç çalışmaya dayanarak, anlamlı bir OR değeri olan 2,43 ile intihar girişimi riskini artırdı. Yine, bu bulgunun bir karıştırıcı faktörden mi kaynaklandığı sorgulanabilir: psikotik semptomları olan deneklerde depresyonun daha şiddetli olması ya da ek tedavi olarak antipsikotik ilaç gereksinimi.
Birey içi tasarıma sahip bir çalışma, unipolar depresyonu olan hastalarda lityumun yararlı bir etkisini gösterdi; bu bulgu da randomize çalışmalarla desteklenmektedir.
PDF ve diğer dosyaları indirin
Benzodiazepinler Tanılar Genelinde İntihar Mortalitesini Artırdı
Son olarak, beş çalışma kişilik bozukluğu olan denekleri kapsıyordu. Tek anlamlı bulgu, iki çalışmaya dayanarak, benzodiazepinlerin intihar mortalite riskini anlamlı bir OR değeri olan 4,29 ile artırdığıydı.
Bu bulgu kişilik bozukluğu olan hastalarla sınırlı değildi. Bipolar bozukluğu ve şizofreni spektrumu bozuklukları olan hastalarda da benzodiazepin kullanımıyla anlamlı derecede artmış bir intihar riski bulundu. Depresyonu olan denekler için, benzodiazepin kullanımıyla intihar mortalitesi OR değeri 2 idi (GA=0,94-4,22), bu da istatistiksel anlamlılık sınırının hemen dışındaydı.
Benzodiazepinlerle artmış intihar davranışı riskine ilişkin bu bulgu da randomize kontrollü çalışmalarla örtüşmektedir.
Sonuç: Koruma Klozapin ve Lityumun Ötesine Uzanıyor
Bu makalenin en önemli çıkarımları, ilaçların intihar riski üzerindeki yararlı etkilerinin yalnızca birkaç ilaçla sınırlı olmayabileceğidir. Bu etkiler, majör depresyon için çoğu antidepresana, bipolar bozukluk için duygudurum dengeleyicilerine ve şizofreni spektrumu bozukluklarında en sık reçete edilen atipik antipsikotik ilaçlara kadar uzanabilir.
Gözlemsel bir çalışmada tüm karıştırıcı faktörlerin ele alınması neredeyse imkansız olsa da, bulgularının çoğu randomize klinik çalışmalardan elde edilen benzer sonuçlarla desteklenmiştir; bu da metodolojilerinin bir tür doğrulaması niteliğindedir. Son olarak, ilaçların, etkili davranışsal yaklaşımları da içeren intihar riskini azaltma çabasının yalnızca bir parçası olduğunu belirtmekte fayda var.
PDF ve diğer dosyaları indirin
Abstract
Orijinal makalenin özeti, İngilizce olarak verilmiştir.
Effect of psychotropic medications on suicide-related outcomes: a systematic review and meta-analysis of observational studies
Stefaniya Kozhevnikova; Christina Emilian; Giulio Scola, et al
Background
Psychiatric disorders are associated with increased risk of suicide-related outcomes, and the impact of pharmacological treatments on these outcomes is uncertain. Although randomised controlled trials are the main approach to evaluate efficacy, they may not provide externally valid results for suicide prevention in psychiatric populations. Thus, we aimed to synthesise the evidence on the effect of psychotropic medications on suicide-related outcomes from observational studies.
Methods
In this systematic review and meta-analysis, we systematically searched Ovid (MEDLINE, Embase, APA PsychArticles, AMED, BIOSIS, Global Health, PsycINFO), and Web of Science Core Collection from database inception to 8 December 2025 for pharmacoepidemiological and other observational studies on suicide-related outcomes in people treated with the main types of psychotropic medications: antidepressants, antipsychotics, mood stabilisers (including antiepileptics), and medications for anxiety (anxiolytics), attention deficit and hyperactivity disorder (ADHD), and substance use disorder (SUD). We included primary studies involving adults with common psychiatric diagnoses (schizophrenia spectrum disorders, bipolar disorder, depressive disorders, and personality disorders), who were prescribed medication and a comparison sample with the same diagnosis without prescribed medication (between-individual studies) or the same individuals during a non-prescription period (within-individual studies). We excluded studies that did not report psychiatric diagnoses and from selected samples. Outcomes were suicide attempts/self-harm and suicide mortality. We pooled effect sizes as odds ratios (OR), hazard ratios (HR) or risk ratios (RR) using random-effects models and assessed study quality using NOS and QUIPS tools. Study protocol was registered with PROSPERO, CRD42024515794.
Findings
Of 5653 records identified, 48 independent studies from 13 countries based on more than 6 million people (47% male) met inclusion criteria. Across the main diagnostic categories and 70 individual medications examined, associations with reducing risk of suicide mortality were found for second generation antipsychotics in schizophrenia spectrum disorders: clozapine (OR = 0.40; 0.36-0.60; I 2 = 60%, moderate certainty), olanzapine (OR = 0.53; 0.39-0.71; I 2 = 34%, high certainty), quetiapine (OR = 0.75; 0.58-0.96; I 2 = 0%, high certainty), and zuclopenthixol (OR = 0.44; 0.30-0.63; I 2 = 0%, high certainty). In schizophrenia, second generation antipsychotics were also associated with reduced risks of suicide attempts: olanzapine (OR = 0.76; 0.60-0.98; I 2 = 84%, moderate certainty) and risperidone (OR = 0.61; 0.52-0.72; I 2 = 57%, moderate certainty). In bipolar disorder, lithium (OR = 0.38; 0.28-0.50; I 2 = 67%, moderate certainty) and valproic acid (OR = 0.66; 0.59-0.75; I 2 = 0%, high certainty) were associated with lower suicide risks, and lithium was also associated with lower risks of suicide attempts (OR = 0.60; 0.44-0.82; I 2 = 92%, moderate certainty). In depression, associations with lower risk of suicide mortality for selective serotonin reuptake inhibitors (SSRIs) (OR = 0.61; 0.47-0.81; I 2 = 23%, high certainty) and tricyclic antidepressants (OR = 0.68; 0.59-0.78; I 2 = 0%, high certainty) were found. Benzodiazepines were associated with higher risk of suicide mortality in most diagnostic categories, except depression. There was some evidence for publication bias for lithium in bipolar disorder and clozapine in schizophrenia spectrum disorders, leading to more papers reporting lower risks of suicide-related outcomes. The risk of bias in included studies was
low in 47 studies, moderate in one study, and certainty of evidence was moderate.
Interpretation
There is evidence of varying effects of psychotropic medication on the risk of suicide-related outcomes across different psychiatric disorders. The appropriate use of prescribed medications in people with high risks of suicide-related outcomes is an important suicide prevention strategy. Findings are not causal, and limitations include the observational nature of included studies, risk of residual confounding, high heterogeneity for some outcomes, and moderate quality of the evidence.
Funding
University of Oxford (Hill Foundation), NIHR Oxford Health Biomedical Research Centre, Wellcome Trust.
Kaynak
Kozhevnikova, S.; Emilian, C.; Scola, G.; Chang, Z.; Yukhnenko, D. & Fazel, S. (2026). Effect of psychotropic medications on suicide-related outcomes: a systematic review and meta-analysis of observational studies. EClinicalMedicine; 93:103800.
